Over het project
Wie door Schiedam loopt, ziet op veel plekken de sporen van het jeneververleden. In pakhuizen, molens, branderijen en straatnamen ligt het verhaal van een stad die voor een belangrijk deel is gevormd door de jeneverindustrie. Maar wat gebeurt er met dat verhaal als historische plekken een nieuwe bestemming krijgen? Die vraag staat centraal in de nieuwe tentoonstelling Ha fijn! Wonen op het Dirkzwager-terrein in het Nationaal Jenevermuseum in Schiedam. De tentoonstelling, die op 28 mei werd geopend, laat zien hoe het voormalige fabrieksterrein van distillateur Dirkzwager verandert in een nieuwe woonwijk in het hart van de oude binnenstad. Daarmee gaat het niet alleen over wonen en bouwen, maar vooral over erfgoed: over wat je bewaart, wat je doorgeeft en hoe de ziel van een plek zichtbaar blijft.
Na het faillissement van Dirkzwager in 2016 begon de transformatie van fabrieksterrein naar woongebied. Voor Schiedam is het terrein meer dan een bouwlocatie. Het is een plek die direct verbonden is met het jeneververleden van de stad Tegelijkertijd laat de ontwikkeling een actuele vraag zien: hoe gaan we om met historische plekken in een stad die verandert? “Met deze tentoonstelling kwamen we uit bij een thema dat op veel plekken speelt: het behoud van erfgoed,” vertelt Arij Groenewegen, directeur van het Nationaal Jenevermuseum. “Als je zo’n historisch terrein gaat ontwikkelen, wat blijft daar dan van over? Hoe behoud je de ziel van een gebied?” Een vraagstuk dat ook terugkomt in het meerjarenbeleid van het Fonds.
De tentoonstelling neemt bezoekers mee door de tijd: van een terrein binnen de stadsmuren van Schiedam tot een bloeiende distilleerderij, en van industriële functie tot eigentijdse woonomgeving. Daarbij komen verschillende stemmen aan bod, waaronder de projectontwikkelaar, architecten, een bewoner en een oud-medewerker van Dirkzwager, die inmiddels collega is bij het Jenevermuseum. “We hebben geprobeerd zoveel mogelijk invalshoeken mee te nemen,” zegt Arij Groenewegen. “Juist om een rond beeld te krijgen van wat zo’n ontwikkeling betekent. Voor de stad, voor bewoners en voor het verhaal dat je doorgeeft.”
Meer dan geschiedenis alleen
Voor het Jenevermuseum past de tentoonstelling in een bredere ontwikkeling. Het museum wil niet alleen geschiedenis laten zien, maar ook onderwerpen behandelen die raken aan het Schiedam van nu. “We laten hier in het museum veel geschiedenis zien,” vertelt Arij Groenewegen. “Maar we willen ook dingen laten zien die relevant zijn voor Schiedammers en voor het publiek van nu. Onderwerpen die breder zijn dan historie.”
Erfgoed is daar een goed voorbeeld van. Het gaat over identiteit, stadsontwikkeling en de vraag hoe je omgaat met plekken die voor veel mensen betekenis hebben. Tegelijkertijd biedt het museum ruimte aan andere maatschappelijke thema’s met een duidelijke link naar de stad en de jenevergeschiedenis, zoals drankbestrijding vroeger en nu. Daarmee spreekt het museum nieuwe doelgroepen aan, zonder de eigen kern uit het oog te verliezen. “Het Jenevermuseum is een plek waar het DNA van de stad Schiedam te beleven en te zien is,” zegt Arij Groenewegen. “Alles over de stad, jeneverhistorie en de toekomst.”
Van graan tot glas
Dat DNA bestaat volgens Arij Groenewegen niet alleen uit jenever, maar ook uit de molens. Samen vertellen ze het verhaal van een stad die haar groei en identiteit voor een belangrijk deel te danken heeft aan de jeneverindustrie. Daarom wil het museum ook buiten de eigen muren zichtbaar maken hoe die geschiedenis met Schiedam verbonden is. Een belangrijke ambitie is het inzichtelijk maken van de volledige keten van de jeneverindustrie: van graan tot glas.
“Denk aan het verbouwen van graan, een historisch zeilschip dat het naar Schiedam brengt, een mouterij en uiteindelijk het stoken in het Jenevermuseum,” vertelt Arij Groenewegen. “Daar kun je heel veel verschillende activiteiten aan koppelen. Zeker ook educatie voor de jeugd, over landbouw en ambachten.”
Vooral een mouterij in Schiedam zou een waardevolle toevoeging zijn. “Dat is eigenlijk het enige wat nu echt ontbreekt in het proces,” zegt Arij Groenewegen. “Mouten is een bijzondere techniek die je niet overal kunt zien.” Het Jenevermuseum werkt hierin onder andere samen met Stichting Restauratie Werkplaats Schiedam. Samen kijken zij naar de ontwikkeling van een ambachtscentrum, waar oude ambachten geleerd en doorgegeven kunnen worden. Daarmee wordt niet alleen het verhaal van de jeneverindustrie zichtbaarder, maar blijft ook de kennis achter het maakproces behouden.
Ook de branderij in het museum zelf speelt een belangrijke rol. Het Jenevermuseum hoopt binnenkort een nieuwe roetinstallatie te kunnen plaatsen, zodat de branderij weer gebruikt kan worden. “Dat is natuurlijk iets wat ons museum bijzonder maakt,” zegt Arij Groenewegen. “Bezoekers kunnen dan niet alleen het verhaal horen, maar ook zien en ervaren hoe het proces werkt.”
Samen zorgen voor reuring
Rondom de tentoonstelling organiseert het Jenevermuseum verschillende activiteiten. Zo is er een lezing in het nieuwe Distillers Hotel op het Dirkzwager-terrein. Het hotel ontving eerder een lening van het Maassteden Monumentenfonds, een samenwerking tussen Fonds Schiedam Vlaardingen e.o. en het Nationaal Restauratiefonds. Met dit fonds worden maatschappelijk relevante monumentale panden behouden voor de toekomst.
Ook wordt gekeken naar deelname aan Burendag eind september. Dan kunnen oude en nieuwe buren van het terrein samenkomen: van oud-werknemers tot toekomstige bewoners. “Bij de opening zagen we vaste bezoekers, maar ook veel mensen die voor het eerst in het Jenevermuseum waren,” vertelt Arij Groenewegen. “Daar zaten ook toekomstige bewoners tussen, die heel nieuwsgierig waren naar de plek waar ze straks gaan wonen. Je merkt nu al dat mensen trots zijn dat ze in zo’n historisch relevant gebied komen te wonen.”
Die verbinding van het Jenevermuseum met de stad was ook zichtbaar in de drukke maand rondom IDDF, met onder meer molendagen, het Jeneverfestival, een cocktailweekend en het muziekfestival waar het museum masterclasses verzorgde. Het laat zien dat de jeneverindustrie nog altijd voor beweging zorgt in Schiedam. Niet alleen historisch, maar ook door toerisme, samenwerking, productontwikkeling en ontmoeting.
Juist daarom vindt Fonds Schiedam Vlaardingen e.o. het belangrijk om het Jenevermuseum te steunen. Het museum bewaart niet alleen het verhaal van vroeger, maar geeft dat verhaal opnieuw betekenis. Voor bewoners, bezoekers, makers, jongeren en toekomstige generaties. Erfgoed is hier geen stilstaand verleden, maar iets dat blijft bewegen met de stad.
